Zonguldak İli'nin Çaycuma ilçesine bağlı Filyos beldesinde 60 Hektarlık bir alanda, Tios adında Miletoslu bir rahib tarafından kurulduğu bilinen ve adına da bu rahibin adının verildiği antik kentte Bartın Üniversitesi Başkanlığında yürütülen çalışmalar 10 yıldan bu yana devam etmekte. Batı Karadeniz'de bulunan Tios antik kentinde, benzerlerine Türkiye 'de daha çok Ege ve Akdeniz bölgesinde rastlanılan çok büyük ölçekli bir nekropol alanı ortaya çıkarıldı. Karadeniz bölgesinde ilk kez bir antik kentte bu ölçekte bir tarihi mezarlık (nekropol:ölüler şehri) ortaya çıkarıldı.
Kazı Başkanı Bartın Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Şahin Yıldırım, 2021 yılından bu yana antik kentin kuzey nekropolünde devam eden kazı çalışmaları sonucunda Karadeniz bölgesinde bir ilki ortaya çıkardıklarını belirterek" Zonguldak ili Çaycuma ilçesine bağlı Filyos beldesinde bulunan ve Tios adında bir rahibin isminin verildiği bu antik kentteki ilk kazı çalışmalarının 20 yıl önce başlatıldığı ve 2013 yılından itibaren de Bartın Üniversitesi öğretim üyeleri tarafından çalışmaların devam ettirildiğini söyledi. 20 yıldır sürdürülen kazılarda ortaya çıkarılan arkeolojik veriler, Karadeniz tarihi ve arkeolojisi açısından büyük önem taşımakta olduğu belirtildi.
KARADENİZ BÖLGESİNDE İLK KEZ KORUNMUŞ BİR NEKROPOLE (ÖLÜLER ŞEHRİ) RASTLANILDI
Prof. Dr. Yıldırım daha çok Akdeniz ve Ege bölgesinde rastlanılan Nekropollere Karadeniz bölgesinde bu kadar kapsamlı olanına ilk kez Filyos beldesinde bulunan Tios antik kentinde rastlanıldığını belirterek" Tios/Tieion Antik Kentinin kuzeyinde ve güneyinde iki büyük nekropol alanı bulunmaktadır. Bunlardan en erken tarihlisi Kuzey Nekropolüdür. Bu nekropoldeki gömüler MÖ 6. yüzyıldan MS 7. yüzyıla kadar uzanan bir zaman dilimine tarihlendirilmekte. Akropolün doğusunda ve ve kente oldukça yakın bir konumda bulunan kuzey nekropolünde kazı çalışmaları 2021 yılından beri devam etmektedir. Roma İmparatorluk Dönemi'nden kalma onlarca mezar odası ve şu ana kadar tespit edilmiş 154 lahit mezarın bulunduğu bu bölge oldukça önemlidir. Doğu nekropolü şehrin en planlı mezarlığıdır. Tıpkı Roma şehirleri gibi nekropolde ızgara plan (hippodamik plan) sistemine uyarlanmış cadde ve sokaklardan oluşmaktaydı. Radar Tepe olarak adlandırılan tepe boyunca yaklaşık 500 m. kadar uzanan bir yol ve bu yolun sağında ve solunda bazen tek veya çift sıra halinde sıralandırılmış lahitler bulunmaktadır. Yolun yamaç kısmında ise kentin ileri gelenleri, zengin tüccarlar ve yöneticiler için birbiri ardına inşa edilmiş oda mezarları oldukça dikkat çekicidir. Çalışmalar sırasında mezarlardan 1200'den fazla eser bulunmuştur. Bulguların önemli bir kısmı MS 1. ve 2. yüzyıllara ait olduğu belirlenmiştir. Orta Bizans döneminde mezarlığın kullanımının deva ettiği görülmüş ve bu dönemde basit kiremit mezarlar kullanılarak yapılan defin uygulamalarının yanında bazı oda mezarlar da tekrar defin amaçlı kullanılmıştır. Kuzey nekropolü, bu özellikleri ile Karadeniz bölgesinin en kapsamlı nekropol alanı olarak gösterilmektedir.
ODA MEZARLARININ FAZLA OLMASI KENTİN ÖNEMLİ BİR YERLEŞİM ALANI
Özellikle şu ana kadar kazı çalışmalarında 154 lahit mezar, 30 oda mezar da çalışmalarımızı yaptık. Tios antik kenti Kuzey Nekropolünde ortaya çıkarılan oda mezarlar özellikle kentte önemli mevkilerde yöneticilik yapmış kişilere, zengin tüzccarlara, kentin önde gelen ailelerinin bireylerine ait olduklarını burlarda ortaya çıkarılan Grekçe ve Latince yazıtlardan anlamaktayız. Oda mezarların sayısının bu denli yüksek olması Tios antik kentinin Roma İmparatorluk Dönemi'nde bilhassa da MS2 ve 3. Yüzyıllarda bölge için çok önemli bir liman kenti olduğunu göstermektedir. Liman sayesinde iç bölgelerdeki zengin hinterlandını da kullanarak Karadeniz ticaretinde önemli bir yere sahip olduğunu sualtında batık gemilerde yapılan kazı ve araştırma çalışmaları göstermektedir. Şu ana kadar deniz altında yapılan çalışmalarda 14 batık gemi kalıntısı bulundu ve bunların çoğu Roma İmparatorluk Dönemi'ne tarihlendirilmekte. Antik çağlar boyunca Karadeniz'de önemli bir liman kenti durumunda olan Tieion, nehir ve deniz taşımacılığı sayesinde balık, şarap, tahıl, maden ve gemi kerestesi gibi ürünlerin ticaretinin yapıldığı bir merkez durumuna gelmiştir. Bununla birlikte Tios-Tieion, Bizans İmparatorluğu döneminde ise bir piskoposluk merkezi olarak dikkatleri çekmekte.